Ik ben klaar met polarisering. Leve de humor!

Nu Sinterklaas terug naar Spanje is, kunnen mensen hun strijdbijl begraven. Tijdelijk dan. Over krap 9 maanden begint het weer. Zwarte Piet: racistisch en kwetsend karikatuur voor de een, geliefde vaderlandse traditie voor de ander. De discussie heeft diepe sporen achtergelaten in de samenleving, en is ook binnen de klimaatbeweging een splijtzwam. Vind je dat Zwarte Piet niet thuis hoort in een discussiegroep over klimaat? Dan houd je wit privilege in stand, want kijk om je heen, al die klimaatactivisten zijn immers wit. 

Wat een op zich interessante discussie over diversiteit en grotere verbanden had kunnen worden, liep compleet uit de hand. Verwijten en jijbakken bekleden nog steeds mijn timeline. Mensen ontvrienden elkaar, soms tijdelijk. Wat dan wel weer schattig is.

Mijn mening? Racisme is erg. En je kunt er ook blind voor zijn, zeker als het niet jou persoonlijk treft (been there, done that). En.... je kunt ook OVERAL racisme in gaan zien. En daar harde conclusies aan verbinden. If you're not part of the solution, you're part of the problem, zei iemand op twitter, in de bus terug uit Dokkum. Hmm....waar heb ik dat eerder gehoord? Oh ja! George Bush tijdens de invasie van Irak. Goed voorbeeld. Van polarisatie, that is.

niks-mag-meer.jpg
witbroodsuprematie.jpg

 

Welnu, ook ik ben de Zwarte Piet discussie meer dan zat. En wel hierom:

IK.BEN.HELEMAAL.KLAAR.MET.POLARISATIE.

Zo, dat moest eruit. Polarisatie schaadt meer dan het baat. Dat is zo met Zwarte Piet maar evengoed met Klimaatverandering. Mensen wegzetten als racisten/aandachtshoeren/planeetverwoesters zorgt er NOOIT voor dat ze beter naar je gaan luisteren, hoeveel gelijk je ook hebt. Want zeg nou zelf: als ik tegen je zeg dat je een polariserende klootzak bent die juist de status quo in stand houdt door zich van zwart-wit meningen te bedienen, denk je dan 'goh....ze heeft wel een punt eigenlijk?'. Natuurlijk niet*.

Nu hoor ik je denken: is dat niet nogal polariserend, met hoofdletters en zo, het woord 'nooit' en krachttermen? Moet dat nou? Ja, dat moet. Heel eventjes. Want nu heb ik namelijk je aandacht. Nuance is namelijk mooi, maar helaas ook behoorlijk suf. Ik ondervind het continu aan den lijve.

Een voorbeeld: twee weken terug postte ik een lang genuanceerd stuk over Zwarte Piet op facebook. Waarna de spreekwoordelijke tumbleweed over het scherm waaide. Wat een prestatie op zich is. Blijkbaar moet je dus boos zijn om aandacht te krijgen. Polariseren, dan nemen mensen de moeite om te luisteren en mee te discussieren. Interessant, hè? Maar als mensen demonstreren in Dokkum wordt juist geïrriteerd gereageerd en vliegen de eisen om nuance je om de oren. 

Eeuuhhh...? Maar wat moeten we dan? Polariseren of nuanceren? Beiden lijken niet echt mensen op andere gedachten te brengen. 

nunace-is-suf.jpg

Nuance werkt niet want iedereen gaapt en vergeet wat nu precies je punt was, want ja, je had niet één punt maar een hele lijst met punten, en het hangt allemaal samen, het is nogal complex weet je, en je kon het ook van de andere kant bekijken, snap je, en...eh....whatever.

Polarisatie slaat elke complexe menselijkheid plat in één labeltje. Drukt mensen weg in hokjes waar ze eigenlijk niet in thuis horen, want er is geen grijs. En dan krijg je geschreeuw met daaronder oorverdovende stilte. De rest kijkt wel uit. Want wat je ook doet, het is toch nooit goed. 

Kan het ook anders? Leuker? Slimmer?

Degenen die mij kennen, weten dat ik tot vermoeiens toe deze vraag stel. Met reden, vind ik. We staan voor grote uitdagingen, de toekomst van onze beschaving op deze planeet staat op het spel. Welwillende mensen in beweging krijgen is hét vraagstuk van deze tijd. Dus ik ben gewoon heel erg nieuwsgierig naar hoe het anders kan. Volgens mij is het gewoon niet goed genoeg om polariserend actie te voeren** op een manier 'zoals we dat nu eenmaal altijd gedaan al hebben'. Dat is het slechtst mogelijke argument: traditie om de traditie.

Maar het werkt dus ook niet om nuancerend te murmelen in de marge, steeds genegeerd, zonder een deuk in 'n pakje boter te slaan. Wát werkt dan wel?

Een tijd terug las ik het boek van Srdja Popovic: Blueprint for Revolution. Hoewel de meesten van ons nog nooit van hem gehoord hebben, hebben we allemaal zijn werk gezien op TV. Hij en zijn team worden namelijk genoemd als de architecten achter o.a. de Oranje revolutie in Ukraine en de Arabische Lente. Popovic doet namelijk aan non-violent revolutie training. En is blijkbaar nogal succesvol daarin, want mensen uit de hele wereld willen zijn advies.

WIN_20171119_12_06_53_Pro.jpg

Popovic groeide op in het Servie dat zwichtte onder Slobodan Milosevic. Een dictator voor de een. Een groot leider voor de ander. De beweging die hij en zijn vrienden hebben opgericht, Otpor!, was een van de voornaamste oorzaken van de val van Milosevic. In een hevig gepolariseerde samenleving die ook nog werd aangevallen door de NAVO, waarin mensen in angst leefden, er hevige nationalistische gevoelens heersten, dáárin een brede beweging beginnen die leidt tot verandering, is best een prestatie. En vooral als je het met een flinke dosis humor hebt gedaan.

Laughtivism noemt Popovic dat. Een onuitspreekbaar woord, en mensen zeggen ook steeds tegen hem dat ie het niet moet gebruiken. Laughtivism is activisme, maar dan om te lachen. Activisme, maar dan niet geweldadig. Activisme, dat weet hoe je een grote meerderheid schaart achter je grote, rechtvaardige, hogere doel. Activisme, dat zo slim in elkaar zit dat er nooit twijfel mogelijk is over wie de bad guy is.

Bij hevig gepolariseerde onderwerpen, of het nu Zwarte Piet is of Klimaatverandering, heb je niet een duidelijke bad guy. Beide kampen denken van wel natuurlijk, maar zolang je niet een overdonderende en zichtbare meerderheid haalt, blijft het touwtrekken. Touwtrekken om de gunsten van dat zwijgende, murmelende midden. Een midden dat door polariserende discussies en demonstraties wordt afgeschrokken, misschien zelfs de andere kant op geduwd.

Nu is dit goed te verhelpen. Het gaat namelijk om de interpretatie van het woord ‘demonstratie’. Dat betekent het tonen van iets. De meest letterlijke interpretatie is natuurlijk om ergens te gaan staan en dat met borden en leuzen te ‘demonstreren’, al dan niet met boos gezicht. Maar het kan ook anders. Minder letterlijk, velen malen effectiever.

demonstreren.jpg

Wandelen met je TV tegen de dictator

Een van de mooiste voorbeelden uit het boek van Popovic komt uit het Polen van voor de val van het communisme. In Polen mocht je niet demonstreren. Dus toen mensen genoeg kregen van de staatspropaganda op TV elke avond, konden ze niet de straat op om dat te laten horen. Uit protest NIET kijken zette natuurlijk geen zoden aan de dijk, dat is immers niet zichtbaar.

Toen bedachten enkele creatievelingen dat je de TV elke avond op de vensterbank kon zetten. Demonstratief niet kijken. Dat was al beter. Maar daarna bedacht iemand dat je je TV in een kruiwagen kon laden om ermee te gaan wandelen. Dat werd een klapper. Binnen no time waren in heel Polen mensen in de avond op straat te vinden, met kruiwagens en hun TV, ontspannen grapjes makend. Subversief....maar toch veilig. Geen demonstratie....maar wel laten zien. Geniaal.

Nu is de grote kracht van dit soort activisme dat het extreem geweldloos is maar toch zo overduidelijk dat iedereen weet waar het over gaat. En het mooiste is dat de vijand zich vanzelf toont. Hij wordt namelijk gedwongen wordt om IETS te doen. Want niet ingrijpen betekent verlies toegeven. Uitgelachen worden. Dictators, pathologische narcisten en extremisten zijn notoir slecht in zelfspot, dus is humor een uitgekiend middel.

kaf-van-t-koren.jpg

Humor als wapen dus. Wat je dan krijgt is dat mensen worden weggesleept en in elkaar geslagen omdat ze een TV uitlaten. Hier worden zelfs theedrinkende oma’s woest over. Dát gaat hen zelfs te ver. En dat moet je net hebben. Een nette scheiding van het kaf van het koren.

Tijd voor innovatie?

Wat in welke situatie geldt als een grappige en toch impactvolle subversieve daad is natuurlijk de vraag. Maar als het mogelijk is om een echte politiestaat op de knieën te krijgen met creativiteit***, moet het hier in Nederland ook wel lukken om een gepolariseerde publieke opinie te doen omslaan, lijkt me. Vragen we flexibiliteit van mensen die traditioneel Sinterklaas willen vieren, dan lijkt het me niet onredelijk om flexibilteit te vragen van mensen die traditioneel willen actievoeren.

Ik ben dus radicaal en voor meer humor in gepolariseerde debatten. Dat is precies wat ik met mijn stripboek over klimaatverandering project beoog. Humor, lachen, bespotten, maar zeker ook een flinke dosis zelfspot. Want juist als je ook om je eigen blinde vlekken kan lachen, open je het debat. Die humor stelt mensen gerust, laat ze zien dat jij ook maar een mens bent, dat een beetje aanrommelt.

Ik heb dit principe aan het werk gezien, afgelopen 23 november, toen ik mijn verhaal vertelde over het boek voor een groot publiek. Een verhaal met zelfspot en kwetsbaarheid, over hoe ik dit grote klimaatvraagstuk probeer aan te vliegen. Na afloop werd het verhaal overweldigiend positief ontvangen. Verschillende mensen waren erg enthousiast, van Greenpeace tot Liberaal Groen. Dat zegt iets.

Juist als je je kwetsbaarheid toont, heeft de ander de kans om ook achter zijn harde façade vandaan te komen. Dan creëeren we openheid en de ruimte om te spelen, te leren en te groeien.

Kun je daar nou echt tegen zijn?


Effe ter nuance...

* Wat mij betreft heeft deze man begrepen hoe je impact maakt op het vlak van racisme, terwijl je niet in je boosheid (hoe terecht ook) blijft hangen. Als je eigenhandig een trofeemuur kan inrichten met enge klu klux klan kleding die ex-klan members aan de wilgen hebben gehangen, door jou toedoen, dan ben je in mijn boekje een HELD. Watch and learn, moddafakkers.

**Overigens blijkt polarisering  juist wél te werken! Lees dit artikel waarin het wiskundig mooi (en wat mij betreft angstaanjagend) wordt uitgezet. 

***Natuurlijk is humor niet een toverdrankje. Een hoop saai vergaderen en praten met mensen, dat hoort er nog steeds wel bij.

Enfin, het is complex, weet je.